Erythema nodosum – knobbelroos
Een van de drie symptomen van sarcoïdose, het syndroom van Löfgren
Erythema nodosum – knobbelroos is een specifieke vorm van panniculitis, gekenmerkt door pijnlijke, rode of paarse, voelbare onderhuidse knobbels op de onderbenen en soms ook op andere plaatsen. Het komt vaak voor bij een onderliggende systemische ziekte, met name streptokokkeninfecties, sarcoïdose en tuberculose.
Erythema nodosum (EN) treft vooral twintigers en dertigers, maar kan op elke leeftijd voorkomen; vrouwen worden vaker getroffen. De etiologie is onbekend, maar een immuunreactie wordt vermoed, gezien het veelvuldige verband tussen EN en andere ziekten. De meest voorkomende daarvan zijn streptokokkeninfecties (vooral bij kinderen), sarcoïdose en tuberculose. Andere mogelijke uitlokkende factoren zijn andere bacteriële infecties (Yersinia, Salmonella, mycoplasma, chlamydia, lepra, lymphogranuloma venereum), schimmelinfecties (coccidioïdomycose, blastomycose, histoplasmose) en virusinfecties (Epstein–Barr, hepatitis B); gebruik van geneesmiddelen (sulfonamiden, jodiden, bromiden, orale anticonceptiva); inflammatoire darmziekte; hematologische en solide maligniteiten en zwangerschap. Tot een derde van de gevallen is idiopathisch.
EN uit zich in erythemateuze, pijnlijke plaques of knobbels, gepaard gaand met koorts, malaise en gewrichtspijn. De differentiaaldiagnose omvat andere vormen van panniculitis en vasculitis.
De diagnose wordt gesteld op basis van het klinische beeld, maar EN zou aanleiding moeten geven tot onderzoek naar onderliggende oorzaken. Dit kan bestaan uit een biopsie, huidtests (PPD of een anergiepanel), antinucleaire antistoffen, een volledig bloedbeeld, een thoraxfoto en een antistreptolysine-O-titer of een keeluitstrijkje met kweek. De BSE is vaak verhoogd.
Erythema nodosum verdwijnt vrijwel altijd spontaan. De behandeling bestaat uit bedrust, het hoogleggen van de aangedane ledemaat, koude kompressen en NSAID’s. Kaliumjodide in een dosis van 300–500 mg oraal 3× per dag kan de ontsteking verlichten. Systemische corticosteroïden zijn doeltreffend, maar vormen een laatste redmiddel omdat ze een onderliggende verborgen infectie kunnen verergeren. Als een onderliggende oorzaak wordt gevonden, moet die worden behandeld.
